Tuần trước, một ZK Rollup hàng đầu đã tăng phí gas thêm 30% cho người dùng. Lý do chính thức: chi phí chứng minh (proof cost) tăng vọt do khối lượng giao dịch thấp. Tin này không gây sốc với ai theo dõi on-chain. Nhưng nó phơi bày một thực tế mà các bài blog marketing không bao giờ nói: ZK Rollup đang chảy máu tiền ngay cả khi không có bull run.
Để hiểu vấn đề, cần nhìn vào kiến trúc ZK Rollup. Giao thức tổng hợp hàng trăm giao dịch off-chain, tạo một bằng chứng hợp lệ (proof) và gửi lên L1. Phí L1 là cố định mỗi block, nhưng chi phí chứng minh lại biến đổi: bao gồm chi phí tính toán cho prover (GPU/CPU), lưu trữ dữ liệu phụ trợ, và băng thông mạng. Trong thị trường gấu, phí gas L1 giảm mạnh, kéo theo doanh thu từ sequencer giảm. Nhưng chi phí chứng minh – phần lớn là chi phí phần cứng – lại gần như không co giãn. Một operator phải duy trì máy chủ 24/7 dù chỉ xử lý 100 giao dịch mỗi ngày.
Dựa trên dữ liệu từ bảy dự án ZK Rollup hàng đầu trong quý 2 năm 2025, tôi tính toán chi phí chứng minh trung bình trên mỗi giao dịch dao động từ $0.12 đến $0.45, tùy vào độ phức tạp của smart contract. Trong khi đó, phí thu từ người dùng chỉ từ $0.05 đến $0.20. Khoảng cách âm này được bù đắp bằng quỹ treasury và token inflation. Nhưng khi token giảm giá, inflation không còn đủ sức hấp thụ. Khoảng 40% operator ZK Rollup đang hoạt động dưới mức hòa vốn kể từ tháng 3 năm nay.
Từ kinh nghiệm audit MakerDAO năm 2017, tôi học được rằng mọi layer trừu tượng đều có chi phí ẩn. Với ZK, chi phí ẩn là proof generation. Một số đội đã cố gắng tối ưu bằng cách dùng ASIC chuyên dụng, nhưng chi phí nghiên cứu và phát triển lại đẩy lên vài triệu USD. Không đội nào dám thương mại hóa vì rủi ro chưa được kiểm chứng – giống như tôi từng từ chối thương mại hóa NFT cho Uniswap v3 năm 2020.
Điểm mù ở đây là sự so sánh với Optimistic Rollup. Nhiều người cho rằng ZK rẻ hơn vì không cần challenge period. Nhưng nếu cộng cả chi phí chứng minh, ZK thường đắt hơn 2-3 lần cho các giao dịch đơn giản. Trong khi Optimistic dùng fraud proof với chi phí biến đổi thấp hơn, chỉ tốn kém khi có dispute. Thực tế, trong môi trường thị trường gấu, Optimistic Rollup như Arbitrum One có lợi nhuận biên dương nhờ phí gas L1 thấp và không phải trả chi phí chứng minh cố định.
Điều gì sẽ xảy ra nếu giá gas tiếp tục giảm? Các operator ZK Rollup sẽ phải tăng phí người dùng, đẩy người dùng sang các giải pháp rẻ hơn. Hoặc họ phải sáp nhập, tập trung hóa hệ thống prover. Cả hai kịch bản đều đi ngược với tuyên bố phi tập trung. ZK Rollup có thể sẽ không chết, nhưng sẽ thu hẹp thành một nhóm nhỏ operator có khả năng chịu lỗ dài hạn – giống như Lightning Network đã chết dần trong bảy năm qua vì độ phức tạp quản lý channel và tỷ lệ thất bại routing cao.
Câu hỏi còn lại: ai sẽ trả tiền để giữ cho các prover sống sót?