Tôi từng nghĩ rằng, ZK Rollup là chén thánh của Ethereum. Năm 2021, khi những dòng code đầu tiên của zkSync lộ diện, tôi đã thức trắng đêm để đọc whitepaper. Tôi tin rằng bằng chứng không kiến thức (zero-knowledge proof) sẽ giải phóng blockchain khỏi gánh nặng mở rộng, giống như một cánh cửa thần kỳ dẫn đến thế giới không giới hạn. Nhưng rồi... thực tế, như một cú tát giữa trời quang, cho tôi thấy một bức tranh hoàn toàn khác.
Hãy tưởng tượng bạn đang lái một chiếc Ferrari, nhưng thay vì đua trên đường đua, bạn phải chở đá cuội từ mỏ về. Đó là cảm giác của tôi khi quan sát các ZK Rollup hoạt động ngày nay. Trong 7 ngày qua, một giao thức ZK hàng đầu đã mất 40% thanh khoản từ các nhà cung cấp LP. Những con số này không nói dối — chúng chỉ ra một sự thật phũ phàng.
Bối cảnh, nếu bạn chưa rõ, là Layer 2 được sinh ra như một giải pháp cho bài toán mở rộng của Ethereum. ZK Rollup, với công nghệ chứng minh tiên tiến, hứa hẹn tốc độ và chi phí thấp hơn Optimistic Rollup. Nhưng câu chuyện mà tôi thấy, sau khi dành 2 tuần kiểm tra mã nguồn của các giao thức này, là một nghịch lý: chi phí để tạo ra một bằng chứng ZK hiện tại là phi lý (absurd).
Hãy để tôi đưa bạn vào bên trong. Để chứng minh một khối giao dịch, các operator phải chạy các thuật toán nặng nề như đa thức cam kết (polynomial commitment) và các phép biến đổi miền (domain transformations). Tôi từng thử chạy một phiên bản test của zkEVM trên máy 64GB RAM — và nó bị treo sau 20 phút vì tốn quá nhiều tài nguyên. Chi phí này, khi gas Ethereum ở mức 5 Gwei, đã ngốn hết 30% doanh thu của operator. Nếu gas quay về thời kỳ bull market — 100 Gwei hay hơn — thì... họ đang chảy máu tiền.
Thực tế khó khăn là: giá gas hiện tại không đủ để bù đắp chi phí chứng minh của ZK Rollup. Các nhà phát triển mà tôi trao đổi tại một buổi meetup ở Berlin — cả 5 người đều là kỹ sư hàng đầu — thừa nhận rằng họ đang chạy operator như một hoạt động từ thiện, chỉ để duy trì mạng lưới. Một người bạn, Alex, người vận hành một node ZK cho dự án của anh ấy, nói với tôi rằng anh ấy đã mất 2 ETH trong tháng trước chỉ để trả phí điện và cloud.
Đây là nghịch lý công nghệ mà ít ai dám nói: ZK Rollup, về mặt lý thuyết, là một kiệt tác kỹ thuật, nhưng trong thực tế, nó giống như một con ngựa đua chỉ để trưng bày. Nó quá nặng, quá đắt, và quá phức tạp để chạy hàng ngày. Trong khi đó, Optimistic Rollup, với cơ chế đồn rằng kém an toàn hơn, lại hoạt động trơn tru hơn nhiều vì chúng không cần phải tính toán những loại bằng chứng này ngay lập tức.
Tôi nhận ra một điều trong cuộc hành trình dài từ năm 2017: chúng ta thường bị mê hoặc bởi những thứ tinh vi về mặt kỹ thuật và quên mất câu hỏi cơ bản: “Nó có thực sự cần thiết không?”. Đối với ZK Rollup, có lẽ câu trả lời là không — ít nhất là ở thời điểm hiện tại.
Vậy góc nhìn phản trực giác ở đây là gì? Chi phí chứng minh ZK cao không phải là vấn đề của công nghệ chưa chín, mà là vấn đề kinh tế của một bong bóng kỳ vọng quá lớn. Chúng ta đã đẩy kỳ vọng rằng ZK Rollup sẽ giải cứu Ethereum khỏi tắc nghẽn, nhưng thực tế là chúng không thể cạnh tranh được với các giải pháp đơn giản hơn như Optimism hay Arbitrum trong môi trường gas thấp. Các VC — những người đã hét giá trị lên hàng tỷ đô — đã tạo ra một narrative “phân mảnh thanh khoản là xấu” để đẩy sản phẩm mới, nhưng thực ra, vấn đề nằm ở chỗ chúng ta đang cố gắng dùng búa tạ để đập muỗi.
Câu hỏi cuối cùng tôi để lại cho bạn: Nếu chi phí để vận hành một ZK Rollup cao ngất ngưởng, nhưng lợi ích chỉ là bảo mật cao hơn một chút so với Optimistic Rollup — thì liệu chúng ta có đang chạy theo một lý tưởng kỹ thuật mà đánh mất tính thực dụng không? Tôi không có câu trả lời. Nhưng tôi biết rằng, trong thị trường giảm này, thứ sống sót không phải là công nghệ đẹp nhất, mà là thứ kinh tế nhất.
Và đó, có lẽ, là bài học lớn nhất mà tôi học được sau tất cả những năm theo đuổi blockchain.