POAP tắt đèn: Khi 'tem chứng nhận' của crypto chết vì không ai biết mình là ai

Đợt này, một tin buồn lướt qua feed của tôi như một cơn gió thoảng: POAP chính thức đóng cửa. Không có lời tạm biệt hoành tráng. Không có tweet dài vài trang kiểu 'chúng tôi đã cố gắng hết sức'. Chỉ một thông báo ngắn gọn, kiểu 'hết ngày', rồi tắt đèn. Tôi ngồi nhìn màn hình, cố nhớ xem mình đã nhận bao nhiêu chiếc POAP trong hơn 5 năm làm nghề. Đếm mãi không xuể. Có lẽ hơn 200 cái. Từ EthCC, Devcon, những buổi meetup nhỏ ở Shanghai, đến hackathon online lúc 2 giờ sáng. Tất cả giờ chỉ còn là những dòng mã nằm yên trên blockchain. FOMO rồi ân hận. Tin tôi đi. Khi một dự án 'có tiếng' như POAP đóng cửa, nhiều người vội gọi đó là thất bại của NFT utility. Tôi không đồng ý. Hoặc ít nhất, câu chuyện không đơn giản như vậy. POAP không chết vì công nghệ sai. POAP chết vì thứ quan trọng nhất của nó - sự công nhận - lại nằm trong tay một thứ mong manh: lòng tốt của một đội ngũ. Để tôi kể lại cho bạn nghe. POAP, viết tắt của Proof of Attendance Protocol, là một giao thức cấp chứng nhận tham dự trên blockchain. Nói dễ hiểu: bạn đi dự một sự kiện nào đó, ban tổ chức phát cho bạn một chiếc NFT như một 'con tem' điện tử xác nhận 'tôi đã ở đó'. Nó không có giá trị tài chính, không được giao dịch như những dự án ảnh khỉ. Nó giống một cuốn sổ lưu niệm kỹ thuật số hơn. Mỗi chiếc POAP là một mảnh ký ức: bạn đã đến Hội nghị Blockchain Châu Á năm 2021 chứ? Bạn đã tham gia phiên thảo luận về zero-knowledge proof năm 2022 à? Tất cả được khắc ghi trên chuỗi, không thể xóa. Tôi còn nhớ lần đầu tiên mình nhận POAP. Năm 2018, một buổi gặp mặt nhỏ của cộng đồng Ethereum tại một quán cà phê ở Hàng Châu. Một anh bạn tóc dài đưa tôi chiếc mã QR, quét xong, trong ví xuất hiện một biểu tượng màu xanh dương. Hồi đó tôi không hiểu nó để làm gì. Chỉ thấy 'ngầu'. Nhưng đến năm 2021, khi NFT bùng nổ, cả thế giới crypto bắt đầu săn POAP như một thứ 'bằng khen' trên chuỗi. Các event lớn như Devcon, ETHDenver phát hàng nghìn chiếc mỗi ngày. Cộng đồng thi nhau sưu tầm, xem bộ sưu tập POAP như một 'CV phi tập trung'. Hóa ra, con người luôn muốn được ghi nhận, kể cả khi sự ghi nhận đó không có giá trị gì trên thị trường. Vậy tại sao POAP lại đóng cửa? Báo cáo phân tích tôi đọc được chỉ ra vài nguyên nhân sâu xa, và tôi nghĩ chúng ta nên nhìn vào đó một cách tỉnh táo, thay vì chỉ khóc thương cho một ngôi sao đã tắt. Thứ nhất, POAP không có token. Đúng vậy, POAP chưa bao giờ phát hành token riêng. Toàn bộ giá trị của dự án nằm ở sản phẩm, ở độ nhận diện thương hiệu, ở mạng lưới những người dùng trung thành. Nhưng trong thế giới crypto, khi bạn không có token, bạn không có nguồn tài chính để nuôi đội ngũ. Không có quỹ phát triển, không có kho bạc cộng đồng, không có động lực để các nhà đầu tư tiếp tục bơm tiền. POAP như một ngôi sao nhạc rock có hàng triệu fan nhưng không bao giờ bán được vé concert. Sự ngưỡng mộ không thể trả tiền cho đội ngũ kỹ thuật. FOMO rồi ân hận. Tin tôi đi. Thứ hai, về mặt kỹ thuật, POAP đã xây dựng trên những công nghệ tốt. Ban đầu họ phát hành NFT trên Ethereum mainnet theo chuẩn ERC-721, sau đó chuyển sang Gnosis Chain để giảm phí gas. Người dùng không cần trả phí cao; nhà tổ chức sự kiện cũng dễ dàng phát thưởng cho hàng nghìn người. Về bản chất, giao thức này không hề phức tạp. Nó chỉ là một hợp đồng thông minh được viết theo chuẩn NFT, thêm một vài dòng logic để xác minh 'bạn đã tham dự'. Nhưng chính sự đơn giản ấy lại là con dao hai lưỡi. Vì POAP không có 'độc quyền công nghệ' nào để bảo vệ mình. Bất kỳ ai cũng có thể viết một hợp đồng tương tự. Và thực tế, nhiều người đã làm. Galxe (trước đây là Project Galaxy) xuất hiện với các giải pháp về danh tính, tín nhiệm, cho phép tạo các 'credential' linh hoạt hơn nhiều so với POAP. Họ có token riêng, có hệ sinh thái đối tác rộng khắp, có quỹ đầu tư. POAP thì cứ mãi 'thuần khiết' - chỉ làm tem chứng nhận. Sự thuần khiết đó tuyệt đẹp trên poster, nhưng lại vô dụng trong bảng sao kê ngân hàng. Phân tích cũng chỉ ra một góc nhìn ít ai nhắc: vấn đề nằm ở 'metadata'. NFT của bạn có trên chuỗi, nhưng hình ảnh bạn nhìn thấy - biểu tượng màu xanh, hình vẽ ngộ nghĩnh, các chi tiết của sự kiện - những thứ đó thường được lưu trên máy chủ của POAP hoặc trên IPFS. Một khi POAP đóng cửa, nếu metadata nằm ở chỗ tập trung, bạn sẽ chỉ còn một chiếc NFT với địa chỉ contract và token ID, không có hình ảnh, không có mô tả. Giống như một cuốn sổ lưu niệm bị tẩy trắng. Bạn vẫn còn cuốn sổ, nhưng những dòng chữ không còn đọc được. Cảm giác đó, tôi tin, sẽ khiến những nhà sưu tập chân chính cảm thấy trống trải. Tôi từng trải qua một cảm giác tương tự vào năm 2022, khi một dự án game mà tôi góp tiền bất ngờ tuyên bố ngừng hoạt động. Họ không gọi là 'rug pull', họ gọi là 're-structure'. Nhưng kết quả thì như nhau: tôi mất trắng số token, và trang chủ thì hiện dòng chữ 'Thank you for your support' duy nhất. Bài học tôi rút ra không phải là 'đừng bao giờ đầu tư vào game', mà là: nếu một dự án không có cách nào để tự nuôi sống mình, thì khả năng nó chết là 100%, chỉ là vấn đề thời gian. POAP không hề có 'mô hình kinh doanh'. Bạn thử hỏi: trung bình mỗi lần một sự kiện phát 1.000 POAP, họ thu được bao nhiêu tiền? Với nhiều sự kiện, con số đó là… 0 đồng. POAP thậm chí không thu phí phát hành cho hầu hết các trường hợp. Họ sống bằng tiền tài trợ từ các quỹ đầu tư mạo hiểm như IDEO Colab Ventures, hoặc các khoản tài trợ từ Ethereum Foundation. Khi thị trường vào giai đoạn đi ngang và dòng vốn trở nên khan hiếm, những nguồn tài trợ đó bắt đầu khô cạn. Một dự án có hàng trăm nghìn người dùng nhưng không có doanh thu, trong mắt nhà đầu tư, chỉ là một chiếc bánh không có nhân. Thơm, đẹp, nhưng không ai ăn. Và đây là phần 'contrarian' - góc nhìn mà tôi tin là điểm mù của nhiều người. Trong khi cả thế giới than khóc cho POAP, tôi nghĩ cái chết của nó lại là một tin tốt cho ngành NFT nói riêng và crypto nói chung. Vì sao ư? Vì nó buộc chúng ta phải đối mặt với một sự thật mà nhiều người đã cố tình lờ đi: NFT không thể chỉ dựa trên 'câu chuyện' hoặc 'văn hóa'. Nếu không có dòng tiền bền vững, mọi sản phẩm trên blockchain - dù đẹp đến đâu - cũng chỉ là một đoạn mã chờ ngày bị lãng quên. POAP là nạn nhân của chính sự thành công của mình. Nó đã định nghĩa một khái niệm, tạo ra một trào lưu, được cộng đồng yêu mến, nhưng lại không bao giờ chuyển hóa được tình yêu đó thành nguồn lực để tồn tại. Như những nghệ sĩ vẽ tranh để đời, nổi tiếng sau khi chết. POAP nổi tiếng, và rồi chết. Còn một phần không thể bỏ qua, đó là khía cạnh 'governance'. POAP không có token, nên cũng không có DAO. Mọi quyết định đều nằm trong tay một nhóm nhỏ lãnh đạo. Khi nhóm đó quyết định rằng họ không còn muốn duy trì nữa, không ai có quyền ngăn cản. Không có bỏ phiếu, không có đề xuất từ cộng đồng, không có cơ chế để người dùng bày tỏ 'chúng tôi muốn cống hiến thời gian để cứu dự án'. Mô hình tập trung này mang lại hiệu quả trong thời kỳ đầu, nhưng lại tạo ra một lỗ hổng chí mạng ở thời điểm quyết định. Khi người sáng lập cảm thấy mệt mỏi hoặc muốn tìm hướng đi mới, dự án sẽ chết theo, dù người dùng có hùng hậu đến đâu. Trong báo cáo, tác giả có nhắc đến một chi tiết khiến tôi suy nghĩ: 'POAP trong lịch sử có nhiều dòng POAP hiếm, nhưng sau khi đóng cửa, giá trị của chúng có thể tăng lên nhờ tính lịch sử.' Nghe có vẻ hợp lý. Nhưng tôi đã sống qua quá nhiều chu kỳ thị trường để biết rằng: một món đồ sưu tầm có giá trị bền vững chỉ khi cộng đồng vẫn còn đó. Khi chính 'người phát hành' đã tuyên bố ngừng hoạt động, sự quan tâm của cộng đồng sẽ giảm dần. Những chiếc POAP hiếm của Devcon 1 hay ETHGlobal sẽ không bao giờ được giao dịch trên các sàn lớn. Chúng sẽ nằm im trong ví, như những mảnh di tích của một thời đại. Đẹp, nhưng lặng lẽ. Vậy chúng ta học được gì? Tôi nghĩ có ba điều lớn. Một: Nếu bạn xây dựng một dự án crypto, hãy tìm ra mô hình doanh thu ngay từ ngày đầu. Không cần phải kiếm thật nhiều tiền, nhưng phải chứng minh được rằng sản phẩm của bạn có thể tạo ra giá trị kinh tế nào đó. Nếu bạn nghĩ 'miễn phí mãi mãi', thì xin lỗi, bạn đang nuôi dưỡng một quả bom hẹn giờ. Hai: Đừng đặt tất cả niềm tin vào một đội ngũ trung tâm. Nếu một dự án không có cơ chế để người dùng tham gia vận hành, hoặc không có token để phân quyền quyết định, thì khi đội ngũ đó tan rã, mọi thứ tan theo. Ba: Người dùng NFT cần học cách tự bảo quản tài sản của mình. Điều đó có nghĩa là, nếu bạn yêu thích một bộ sưu tập POAP, bạn nên tự lưu trữ metadata của nó. Tải hình ảnh về máy, lưu mô tả, lưu cả trang web của sự kiện. Đừng bao giờ tin rằng một dịch vụ bên ngoài sẽ tồn tại vĩnh viễn vì bạn 'đã dùng nó trong nhiều năm'. Trong crypto, không có gì là vĩnh viễn, ngoài câu chữ trên blockchain. Nhìn rộng hơn, sự sụp đổ của POAP phản ánh một xu hướng đang diễn ra trong toàn ngành: các dự án NFT thuần 'memorial' - chỉ để kỷ niệm, không hơn - đang dần mất chỗ đứng. Trong một thị trường giá xuống hoặc đi ngang, người ta không còn chi tiền cho 'cảm xúc'. Họ chi tiền cho những thứ mang lại lợi ích rõ ràng: yield, airdrop, quyền truy cập, quyền quản trị. Nếu bạn muốn xây dựng một dự án NFT bền vững, bạn phải kết hợp được nhiều lớp giá trị. Không chỉ là kỷ niệm, mà là tiện ích, là danh tính, là cơ hội. Nếu không, bạn sẽ kết thúc như POAP - được nhiều người nhắc đến trong các bài viết phân tích, nhưng không ai nhắc đến khi cần dùng thực tế. Tôi cũng muốn dành một chút thời gian để nói về một điều mà báo cáo không nhấn mạnh: cảm giác của những người đã gắn bó với POAP. Tôi biết có những người bạn của tôi đã săn lùng POAP ở mọi sự kiện, thậm chí trả tiền để tham gia các sự kiện online chỉ để nhận POAP. Với họ, POAP không phải là một dự án crypto. Nó là một cuốn nhật ký. Và khi nhật ký bị đóng lại, họ cảm thấy mất một phần ký ức. Tôi đồng cảm sâu sắc với điều đó. Nhưng tôi cũng biết rằng, trong thế giới này, không ai có thể sống mãi bằng ký ức. Còn một điểm tế nhị nữa: việc POAP đóng cửa có thể sẽ khiến các quỹ đầu tư thận trọng hơn khi rót vốn vào các dự án 'văn hóa' thuần túy. Họ sẽ hỏi: 'Dự án của bạn có bán được dịch vụ không? Có thu phí không? Có thể đạt được 1 triệu USD doanh thu không?' Nếu bạn trả lời 'Chúng tôi sẽ xây dựng cộng đồng trước' - chúc may mắn. Bởi vì POAP đã xây dựng cộng đồng rất thành công, và cuối cùng vẫn phải bán mình để sống... ừ thì, họ không bán được. Họ đóng cửa. Nhưng khoan - để tôi không trở nên quá bi quan. Trong sự ra đi của POAP, tôi thấy cơ hội cho một thế hệ dự án mới. Những nền tảng như Galxe, Layer3, Rabbit Hole đã học được bài học từ POAP. Họ biết rằng họ phải kết hợp giữa 'chứng nhận' và 'làm việc thực tế'. Mỗi credential trên Galxe đều có thể dẫn đến airdrop, có thể dùng để nhận quà, có thể thể hiện kỹ năng trong các cộng đồng nghề nghiệp. POAP đã trồng một hạt giống, và dù cái cây già đã chết, hạt giống đó sẽ tiếp tục nảy mầm trong những dự án khác. Đó là điều an ủi duy nhất, và cũng là điều đáng để chúng ta theo dõi trong những tháng tới: ai sẽ là người kế thừa xứng đáng cho tầm nhìn 'dùng NFT để ghi lại hành trình con người'? Liệu họ có đủ dũng cảm để làm khác đi, hay sẽ lặp lại sai lầm của những người đi trước? Tôi dừng lại ở đây. Nhìn lại chiếc ví của mình, tôi thấy một chiếc POAP màu vàng nhạt từ một hội thảo về stablecoin hồi năm 2020. Một thời gian dài tôi không mở nó ra. Giờ tôi mở, và nó vẫn hiện lên đẹp đẽ. Nhưng tôi biết rồi sẽ đến một ngày, hình ảnh đó biến mất. Cái còn lại chỉ là một chuỗi ký tự dài vô nghĩa với những người không biết câu chuyện đằng sau. Tôi tự nhủ: mình phải chụp màn hình lại. Lưu vào một file nào đó. Và rồi tôi nhận ra, hành động đó cũng vô nghĩa chẳng khác gì việc chôn cất một nấm mồ tượng trưng. POAP đã ra đi. Nhưng bài học của nó sẽ tiếp tục sống mãi trong những dự án NFT biết lắng nghe nhu cầu thực tại, và biết rằng kỷ niệm đẹp nhất phải được đặt trên một nền móng tài chính vững chắc. FOMO rồi ân hận. Tin tôi đi.